W dzień wypłaty w twojej aplikacji bankowej pojawia się liczba, a ty nie musisz nic robić, żeby się pojawiła. Za tą liczbą stoją trzy obietnice. Że bank twojego pracodawcy zapłaci twojemu bankowi. Że twój bank wypłaci ci pieniądze, kiedy o nie poprosisz. I że jeśli któryś bank się potknie, wkroczy ktoś, kto stoi nad nim. W latach 2007 i 2008 wszystkie trzy zostały wystawione na próbę, dokładnie w tej kolejności. Liczby na kontach ludzi przez cały czas się zgadzały. Pękła pewność, że druga strona zapłaci.
Pierwsza obietnica: bank pracodawcy płaci twojemu
Twoja pensja nigdzie nie podróżuje. Bank pracodawcy obniża linijkę w swojej księdze rachunkowej — liście tego, kto komu ile jest winien — twój bank podnosi linijkę w swojej, a potem oba banki się rozliczają. Pod koniec każdego dnia jedne banki mają więcej gotówki, niż potrzebują, a inne mniej, więc pożyczają sobie nawzajem na jedną noc, na samą obietnicę.
9 sierpnia 2007 roku ta obietnica pękła. Francuski bank ogłosił, że zamroził trzy fundusze, bo „całkowite wyparowanie płynności” uniemożliwiło wycenę tego, co było w środku. Płynność to pieniądze, których możesz użyć dziś, w odróżnieniu od rzeczy, które masz, ale nie zamienisz ich od ręki na pieniądze. Tego ranka, według Europejskiego Banku Centralnego, handel między bankami prawie stanął. Tego samego dnia EBC pożyczył 49 bankom 94,8 miliarda euro, na jedną noc.
Tę obietnicę da się obserwować jako liczbę: ile więcej jeden bank każe sobie zapłacić drugiemu za pożyczkę na trzy miesiące, niż kosztowałoby odnawianie bezpiecznej pożyczki noc po nocy. Nazwijmy to ceną zaufania między bankami. Przed sierpniem 2007 roku wynosiła około jednej dziesiątej punktu procentowego. W październiku 2008 była mniej więcej trzydzieści sześć razy wyższa. Po tym, jak we wrześniu 2008 roku Lehman Brothers ogłosił upadłość — największą w historii Ameryki — banki, jak pisze EBC, w zasadzie przestały pożyczać sobie pieniądze.
Dlaczego nikt nie wiedział, komu ufać
Straty były prawdziwe i brały się z kredytów hipotecznych. Według oficjalnej amerykańskiej komisji śledczej kredyt na jeden dom w południowej Florydzie mógł skończyć rozdzielony między dziesiątki inwestycji, należących do setek inwestorów. Każdy kawałek dostawał rating.
Rating kredytowy to ocena tego, jak prawdopodobne jest, że dług zostanie spłacony, a na szczycie skali stoi AAA, czyli potrójne A. Jak z oceną ze sprawdzianu w szkole: jest warta tyle, ile ten, kto ją wystawia. Tylko w 2006 roku jedna agencja dawała AAA trzydziestu inwestycjom hipotecznym każdego dnia roboczego, a spośród wszystkich inwestycji hipotecznych, które dostały AAA w tamtym roku, 83% miało później obniżony rating.
Czy to wszystko było oszustwo? Częściowo. Według jednego z szacunków przedstawionych komisji straty z oszustw przy kredytach hipotecznych udzielonych w latach 2005–2007 sięgnęły 112 miliardów dolarów. Ale oszustwo nie wyjaśnia, dlaczego wszystko stanęło. Wszystko zatrzymała niewiedza: nikt nie wiedział, który bank ma u siebie złe kawałki. Rating to szacunek szans, nigdy gwarancja, a w 2007 roku w te szacunki przestano wierzyć — we wszystkie naraz.
Druga obietnica: twój bank płaci ci, kiedy poprosisz
Panika bankowa to sytuacja, w której wszyscy, którym bank coś jest winien, proszą o to tego samego dnia. Nikt nikogo nie okradł; po prostu obietnicy nie da się dotrzymać wszystkim naraz. W 2008 roku paniki bankowe wywoływali głównie duzi deponenci, na przykład firmy przenoszące pieniądze, z których wypłacają pensje: te same pieniądze, które potem stają się czyimś dniem wypłaty.
Z Washington Mutual depozyty zaczęły odpływać 15 września 2008 roku: 16,7 miliarda dolarów w mniej więcej dziesięć dni, bez słynnych kolejek. 25 września bank zamknięto i sprzedano tego samego wieczoru. Następnego ranka jego oddziały otworzyły się jak zwykle. Największy upadek banku w historii Ameryki — i żaden deponent nie stracił pieniędzy.
W tym samym tygodniu fundusz zbudowany po to, żeby jednostka była warta dokładnie jednego dolara, spadł do 97 centów. Jego własne zastrzeżenie mówiło to wprost: można stracić pieniądze. Dolar był celem, nie obietnicą. Inwestorzy odzyskali później ponad 98 centów. Cała różnica siedzi w słowach. Jedno było depozytem, z gwarancją za plecami. Drugie było funduszem, a fundusz od początku obiecywał tylko, że się postara.
Trzecia obietnica: ktoś nad bankiem
7 października 2008 roku, według relacji samego brytyjskiego ministra finansów, prezes Royal Bank of Scotland powiedział mu, że bankowi skończą się pieniądze wczesnym popołudniem. Sześć dni później rząd zgodził się włożyć w niego dwadzieścia miliardów funtów, a w końcu miał około 84% banku. To właśnie pakiet ratunkowy: publiczne pieniądze, które rząd wkłada w bank, żeby ten nie upadł. W Ameryce już 3 października podpisano ustawę o planie wartym do 700 miliardów dolarów, a bilans Fedu w ciągu roku urósł ponad dwukrotnie.
Skąd biorą się takie pieniądze? Szef amerykańskiego banku centralnego odpowiedział na to w telewizji w marcu 2009 roku i ani razu nie wspomniał o drukowaniu. Ta odpowiedź, zestawiona z oficjalnymi zasadami gry Monopoly, to serce filmu do tego bloku.
W skrócie: nad księgą twojego banku stoi ktoś, kto może dopisywać w niej linijki.
Dlaczego pierwszy blok Bitcoina cytuje pakiet ratunkowy
3 stycznia 2009 roku księga Bitcoina dostała swój pierwszy wpis, a jego twórca, kimkolwiek był, umieścił w nim nagłówek z tego dnia z „The Times”: „Chancellor on brink of second bailout for banks”, czyli brytyjski minister finansów o krok od drugiego pakietu ratunkowego dla banków. Drugiego, bo pierwszy był tym październikowym, o którym właśnie czytałeś.
To nie czyni kryzysu przyczyną. Zapytany na forum, od jak dawna nad tym pracuje, twórca Bitcoina odpowiedział: od 2007 roku. Tekst, który jako pierwszy opisał Bitcoina, w ogóle nie wspomina o kryzysie. Trzydzieści dziewięć dni po tamtym pierwszym wpisie ta sama osoba napisała: „Podstawowym problemem tradycyjnej waluty jest całe zaufanie, jakiego ona wymaga, żeby działać”. Kryzys nie zapoczątkował tej pracy. Dostarczył tylko nagłówka na jej pierwszą stronę.
Dzień wypłaty po 2008 roku
Naprawa zadziałała i miała swoją cenę. W 2006 roku prawie co drugi Amerykanin mówił ankieterom Gallupa, że ma do banków bardzo duże albo spore zaufanie. W 2009 roku — niewiele ponad co piąty.
Trzy obietnice wciąż są na miejscu w każdy dzień wypłaty, tylko ich nie widać. Bank twojego pracodawcy zapłaci twojemu, bo banki oczekują, że będą sobie płacić nawzajem. Twój bank wyda ci gotówkę, bo nie wszyscy proszą o nią tego samego dnia. A nad nimi oboma, od jesieni 2008 roku, wszyscy wiedzą, kto może dopisywać nowe linijki.
W skrócie
- Kryzys 2008 roku nie polegał na tym, że pieniądze znikały z kont: warstwa po warstwie pękała pewność, że druga strona zapłaci.
- Pierwsza pękła obietnica między bankami: 9 sierpnia 2007 roku pożyczki między nimi prawie ustały, a po upadku Lehman Brothers niemal zamarły zupełnie.
- Nikt nie wiedział, gdzie są straty, bo kredyty hipoteczne pocięto na kawałki, rozrzucono między inwestorów i opatrzono najwyższymi ratingami, które się nie utrzymały.
- W Washington Mutual, największym upadku banku w historii Ameryki, żaden deponent nie stracił pieniędzy: obietnicę między oszczędzającym a bankiem podtrzymano z góry.
- Naprawa pokazała, kto stoi nad księgami banków i co może zrobić: rządy i banki centralne potrafią dopisywać nowe linijki.
Częste pytania
Co wywołało kryzys finansowy 2008 roku?
Prawdziwe straty na amerykańskich kredytach hipotecznych, które pocięto na kawałki, sprzedano dalej i często oceniono o wiele za łaskawie. Część z tego była oszustwem. Ale system zamroziła niepewność: nikt nie wiedział, który bank ma u siebie straty, więc banki przestały pożyczać sobie nawzajem. Stamtąd wątpliwość dotarła do oszczędzających, a na końcu musiały wkroczyć rządy.
Czy ludzie stracili w 2008 roku pieniądze z kont bankowych?
W Washington Mutual, największym upadku banku w historii Ameryki, żaden deponent nie stracił pieniędzy: bank zamknięto i sprzedano tego samego wieczoru, a następnego ranka jego oddziały otworzyły się jak zwykle. Pewien fundusz, zbudowany tak, żeby jednostka była warta jednego dolara, spadł do 97 centów, a jego inwestorzy odzyskali później ponad 98 centów.
Czym jest pakiet ratunkowy dla banków?
Pakiet ratunkowy to publiczne pieniądze, które rząd wkłada w bank, żeby ten nie upadł. W październiku 2008 roku rząd brytyjski zgodził się włożyć dwadzieścia miliardów funtów w Royal Bank of Scotland i w końcu miał około 84% banku. W tym samym miesiącu Stany Zjednoczone uchwaliły plan wart do 700 miliardów dolarów.
Dlaczego w 2008 roku banki przestały pożyczać sobie nawzajem?
Bo żaden bank nie był pewien, czy drugi mu odda. Straty z kredytów hipotecznych rozeszły się tak szeroko, że nikt nie potrafił powiedzieć, kto je ma. Dopłata, jakiej jeden bank żądał od drugiego za pożyczkę na trzy miesiące, wynosiła przed sierpniem 2007 roku około jednej dziesiątej punktu procentowego, a w październiku 2008 była mniej więcej trzydzieści sześć razy wyższa.
Co oznacza rating kredytowy AAA?
Rating kredytowy to ocena tego, jak prawdopodobne jest, że dług zostanie spłacony, a AAA to najwyższy stopień skali. To szacunek szans, nie obietnica. W 2006 roku jedna agencja dawała AAA trzydziestu inwestycjom hipotecznym każdego dnia roboczego, a spośród wszystkich inwestycji hipotecznych, które dostały AAA w tamtym roku, 83% miało później obniżony rating.
Czy Bitcoin powstał przez kryzys finansowy 2008 roku?
Nie jako bezpośrednia odpowiedź na niego. Twórca Bitcoina, kimkolwiek był, mówił, że pracował nad nim od 2007 roku, a tekst, który jako pierwszy go opisał, ani razu nie wspomina o kryzysie. Ale pierwszy wpis Bitcoina, z datą 3 stycznia 2009 roku, zawiera nagłówek z gazety o drugim pakiecie ratunkowym dla banków. Kryzys nie stworzył Bitcoina; był scenerią, w której Bitcoin się pojawił.
Źródła
- Financial Crisis Inquiry Commission — The Financial Crisis Inquiry Report (2011)
- European Central Bank — Monthly Bulletin, September 2007, Box 3
- Federal Reserve Bank of St. Louis — The LIBOR-OIS Spread as a Summary Indicator (2008)
- Office of Thrift Supervision — komunikat prasowy o zamknięciu Washington Mutual (2008)
- Gallup — Confidence in Institutions (2006–2009)
- Satoshi Nakamoto Institute — wpis na forum P2P Foundation (2009)